Zamek w Białymstoku
- historia
- architektura
- fakty i domysły


HISTORIA ZAMKU
Daty, Wydarzenia, Historia rozbudowy

   Zamek gotycki zbudowany przez marszałka wielkiego litewskiego Piotra Wiesiołowskiego około 1570 r. był swego rodzaju hołdem dla mijającej epoki ciężkich i surowych warowni. Nowe czasy wyznaczały nowe trendy w architekturze obronnej już od kilkudziesięciu lat, a jednak Piotr Wiesiołowski wzniósł zamek wzorowany na dawnych zasadach obronności - gotycką bryłę na planie prostokąta (bez dziedzińca) z dwoma kolistymi basztami.
   Przebudowa w stylu renesansowym, która to epoka właśnie przeżywała swój pełny rozkwit, odbyła się w latach 1602-21 za sprawą kolejnego właściciela. Dobudowano wtedy dwa narożne alkierze. Potem zamek trafił w ręce bogatego i wpływowego rodu Branickich, którzy dokonali w latach 1691-97 następnej przebudowy - tym razem w duchu pysznego baroku. Pracami kierował słynny architekt Tylman z Gameren, który przeprojektował pałac, zmieniając m.in. położenie głównego wejścia i frontowej fasady (z kierunku pd-zach na pn-wsch). Wtedy też nadbudowano alkierze i dostawiono parterową oficynę. Zamek stracił wówczas resztki swego pierwotnego oblicza i stał się, zgodnie zresztą z zamiarami, wykwintną rezydencją pałacową, godną magnackiego rodu.
   Jednak to dopiero w kilkanaście lat później powstały właściwe plany przebudowy założenia na potężną, arcywytworną, z największym w ówczesnej Polsce parkiem, rezydencję, która z czasem zyskała miano "Wersalu Podlaskiego". Fundatorami tych przebudów prowadzonych od pierwszej połowy XVIII w. byli: wojewoda Stefan Mikołaj Branicki, a potem hetman wielki koronny Jan Klemens Branicki. Pracami stylizującymi pałac na barok francuski, kierował architekt-pułkownik J.H. Klemm oraz architekt saski J.Z.Deybel. Nadbudowano wówczas trzecią kondygnację, podwyższono oficynę łącząc ją kolumnadą z głównym budynkiem, a także założono dwa dziedzińce. Również wtedy powstał wspaniały, dwupoziomowy park według projektu Tivegliego, wzorowany na planach twórcy ogrodów Wersalu - inżyniera Le Notra.
   W pałacu bywali znamienici goście, odbywały się tutaj liczne spotkania towarzyskie, tutaj koncentrowało się ówczesne życie polityczne Rzeczypospolitej. Wszak Jan Klemens Branicki był pretendentem do polskiej korony.
   Na lata 1771 - 1802 pałac przeszedł w ręce Potockich, którzy sprzedali rezydencję pruskiemu królowi. Na początku XIX w. (1807) Białystok znalazł się w obrębie ziem zagarniętych przez carskiego zaborcę, a pałac został w znacznym stopniu zdewastowany.
   Powstał tu wtedy m.in. tzw. Instytut Panien Szlacheckich (w dwudziestych latach XIX w.), którego założenie wymusiło pewne prace remontowe, niestety sprowadzające się do raczej bezmyślnego usuwania elementów zbyt dekoracyjnych (jak chociażby attyki, rzeźb i pawilonów ogrodowych).
   W 1920 r. zamek stał się na krótko siedzibą Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego (goszcząc m.in. Feliksa Dzierżyńskiego i Juliana Marchlewskiego), a potem, aż do wybuchu drugiej wojny światowej był siedzibą Urzędu Wojewódzkiego.
   W 1944 r. został niemal w 3/4 zniszczony.
   Odbudowany tuż po wojnie (prace prowadzili S. Bukowski i B.Zborowski) stał się na krótki okres od 24 maja 1949 r. do 20 marca 1950 r. Muzeum Regionalnym.
   Obecnie mieści Akademię Medyczną.

ARCHITEKTURA ZAMKU
Wymiary, Elementy architektoniczne, Zachowane detale

   Wiesiołowscy wznieśli dwupiętrową budowlę przodem zwróconą w kierunku południowo - zachodnim, posiadającą dwie cylindryczne baszty. Zaznaczenie orientacji w tym przypadku ma istotne znaczenie, gdyż pod koniec XVII w. miał tu miejsce ewenement architektoniczny - ówczesny właściciel białostockiego zamku, umyślił przeniesienie frontu o 180 stopni i polecił architektowi (Tylmanowi z Gameren) właśnie tak przeprojektować zamek. Aktualnie wejście znajduje się od strony północno - zachodniej.
   Podczas XVII-wiecznych przebudów do założenia dodano narożne alkierze (które potem jeszcze podwyższano) oraz oficynę, a całość wzbogacono nowym, według barokowych założeń, wyglądem i zdobieniami.
   W czasach gdy zamek zyskiwał miano "Wersalu Podlaskiego", jeszcze jeden z elementem kusił oczy gości hetmana Branickiego. Był to wspaniały, dwypoziomowy ogród-park o geometrycznej kompozycji - największy w ówczesnej Polsce.
   Zniszczenia i przebudowy, głównie w XIX w. (usunięto wtedy m.in. ozdobne hełmy wież, dekoracyjne attyki, liczne rzeźby i pawilony ogrodowe) zatarły w znacznym stopniu wrażenie doskonałości i dostojności pałacowej rezydencji magnackiej.

W pobliżu: Tykocin (27 km), Wizna (47 km)

 Powrót 

  © Xezaar