«« do bram Lochów 
 «« spis "Historia od kuchni i... alkowy" 

 



 Dynastia, której nie było
   Jan III Sobieski


   W drugiej połowie XVII wieku pojawiła się w Polsce szansa na założenie nowej dynastii królewskiej. Okazji tej nie potrafił jednak wykorzystać król Jan III Sobieski, uważany skądinąd za ostatniego wielkiego monarchę Polski.
   Sobiescy nie wywodzili się wprawdzie z królewskiej rodziny, ale dzięki korzystnym mariażom skoligaceni byli z najświetniejszymi rodami Rzeczypospolitej: Wiśniowieckimi, Żółkiewskimi, Zasławskimi, Radziwiłłami, Lubomirskimi i Radziejowskimi. Pierwszym znaczniejszym przedstawicielem rodu był Sebastian Sobieski. Z trzech jego synów Jan dał początek linii królewskiej, a Stanisław - szlacheckiej. Wnuk Jana, Marek, był zawołanym harcownikiem i rębaczem. Uratował on kiedyś na polowaniu życie Stefanowi Batoremu i w nagrodę otrzymał wysokie godności państwowe. Został najpierw chorążym koronnym, a potem wojewodą lubelskim.
   Syn Marka i ojciec przyszłego króla - Jakub - był człowiekiem wykształconym, ponieważ studiował w Akademii Krakowskiej, a potem pogłębiał swoją wiedzę podczas podróży po Europie. Znał literaturę grecką i rzymską, opiekował się artystami. Pod koniec życia uzyskał godność kasztelana krakowskiego.
   Jakub Sobieski żenił się dwa razy. Pierwszą jego żoną była Marianna Wiśniowiecka, córka wojewody ruskiego Konstantego. Zmarła ona jednak po czterech latach pożycia, a w ślad za matką poszły także jej dwie nieletnie córki.
   Po raz drugi Jakub ożenił się z wojewodzianką ruską Teofilą Daniłowiczówną, dziedziczką fortuny Żółkiewskich. Była to kobieta nader energiczna, która na czele swej służby potrafiła obronić Olesko przed Tatarami.
   Natychmiast po ślubie posypały się Sobieskim dzieci. Najpierw urodził się Marek, po nim Jan, później zaś Zofia, Katarzyna, Anna, Staś I i Staś II. Dzieci umierały jednak jedno po drugim. Do pełnoletniości doszli jedynie Marek, Jan i Katarzyna.
   Córkę wydano za mąż za wojewodę krakowskiego księcia Dominika Zasławskiego. Owdowiała ona po sześciu latach, po czym poślubiła wojewodę wileńskiego i hetmana polnego litewskiego Michała Radziwiłła. Opowiadano o niej, że była skrajną dewotką. Codziennie słuchała podobno trzech mszy, ćwiczyła ciało dyscypliną, pościła i obchodziła boso kościoły.
   Obu synów Jakub oddał na naukę do Krakowa, gdzie zapisał ich do Kolegium Nowodworskiego. Po ukończeniu szkoły podjęli studia na wydziale filozoficznym Akademii Krakowskiej. Opuściwszy mury uczelni, udali się w podróż po Europie. Odwiedzili Niemcy, Francję, Anglię i Holandię.
   W Paryżu Jan przeżył swoją pierwszą miłość, której owocem stał się nieślubny syn noszący nazwisko Brizardier.
   Po powrocie do kraju bracia ruszyli natychmiast na wojnę z Kozakami. Brali udział w bitwie pod Beresteczkiem, podczas której Jan został ranny w udo i dostał się do niewoli. W rok później Marek poległ pod Batohem i Jan stał się jedynym sukcesorem rodu Sobieskich. Zakochał się w tym czasie w ubogiej szlachciance, która urodziła mu dziecko i z którą zamierzał wziąć ślub, ale napotkał w tym względzie zdecydowany opór matki. Wojował później pod Żwańcem, pod Buszą, pod Ochmatowem. Był tatarskim zakładnikiem oraz posłem do Stambułu. W 1655 roku przyjechał do Warszawy, gdzie spotkał największą miłość swego życia. Nazywała się Maria d'Arquien i była dworką królowej Marii Ludwiki.
   Jej ojcem był podobno kapitan francuskiej gwardii królewskiej, znany hulaka i rozpustnik, który na starość został kardynałem, matką zaś królewska guwernantka. Opowiadano wszakże szeroko, iż była ona nieślubnym dzieckiem królowej, zrodzonym w związku z Kondeuszem lub Cinq-Marsem. Pogłoski te były do tego stopnia rozpowszechnione, iż król Władysław IV kazał nawet w tej sprawie wdrożyć oficjalne dochodzenie.
   Maria Kazimiera, która przybyła do Polski mając pięć lat, wychowywała się we fraucymerze Marii Ludwiki. Rozpieszczana od dzieciństwa, wyrastała na kobietę oschłą i egoistyczną, skłonną do różnego rodzaju intryg. Uroda zjednywała jej mimo tych wad licznych wielbicieli, wśród których wymieniano Krasińskiego i Paca, a nade wszystko najwierniejszego z nich - Sobieskiego. Maria wyszła jednak za mąż za Jana Zamoyskiego, który słynął w Polsce zarówno ze swej fortuny, jak i swojego pijaństwa i rozpusty.
   Sobieski pociągnął znowu na wojnę ze Szwedami. Początkowo przeszedł na stronę wroga, ale potem go odstąpił i oddał się pod rozkazy Czarnieckiego. Za zasługi w bitwie pod Warką Jan Kazimierz mianował go chorążym koronnym. W tym samym czasie chciał się żenić z piękną wdową, podkanclerzyną Leszczyńską, ale do związku tego ostatecznie nie doszło. Sprawiły to zapewne obietnice czynione mu ze strony pani Zamoyskiej. Przyrzekła ona w kościele, że wcześniej czy później, ale zostanie jego żoną.
   Tymczasem Marysieńka rodziła jednak Zamoyskiemu dzieci. Było ich troje, ale wszystkie umarły w niemowlęctwie. Przyczyną tego był syfilis, którym obdarzył ją rozpustny małżonek. Jeździła nawet na kurację do Paryża, ale nie przyniosła ona spodziewanych efektów.
   Związek pani Zamoyskiej z Janem Sobieskim stawał się coraz bardziej zażyły i wywoływać począł złośliwe komentarze. Kiedy zatem niespodziewanie dla wszystkich Zamoyski zmarł w wieku trzydziestu ośmiu lat, padło na nią podejrzenie o trucicielstwo. Fakty były bowiem w istocie dość zaskakujące. Zgon Zamoyskiego nastąpił 7 kwietnia, a już 14 maja odbył się tajny ślub wdowy z Janem Sobieskim. Podobno ślub ten zarządziła królowa, która przyłapała kochanków in flagranti.
   Wiadomość o małżeństwie stała się publiczną tajemnicą i siostra Zamoyskiego, Gryzelda Wiśniowiecka, nie dopuściła nawet młodej wdowy do udziału w pogrzebie. Plotki wzmogły się jeszcze, kiedy w lipcu odbył się uroczysty ślub oficjalny. Podwójne zaślubiny poczytano za świętokradztwo.
   Maria zaszła w ciążę i ponownie wyjechała na kurację do Paryża. Urodził się tam syn Jakub, który pomimo swej ułomności fizycznej dożył starości. Sobieska zamierzała zresztą zostać we Francji i namawiała męża, aby do niej przyjechał. Ludwik XIV obiecywał mu tytuł marszałka Francji i księcia para, Order Świętego Ducha i prawo nabycia dóbr ziemskich. Jan skłaniał się już ku wyjazdowi, ale wybuchła nowa wojna. Zwycięstwo pod Podhajcami rozsławiło jego imię i stał się bożyszczem tłumu. Otrzymał buławę wielką hetmańską i o wyjeździe nie mogło być oczywiście mowy.
   Kiedy abdykował Jan Kazimierz, Sobieskiemu nie przyszło nawet do głowy, że to on może zostać królem, i poparł Kondeusza. Szlachta wybrała jednak nieudolnego Michała Korybuta Wiśniowieckiego, którego hetman wielki koronny określił jednym słowem - "małpa". Natychmiast po elekcji wyjechał na kresy, by bronić granic Rzeczypospolitej. Tymczasem Marysieńka rodziła mu kolejne dzieci. Było ich w sumie trzynaścioro, ale przeżyło tylko czworo.
   Liczne porody, połączone z trapiącą ją chorobą weneryczną, sprawiły, iż temperament seksualny Marii Kazimiery począł z wolna wygasać. Sobieski, który odwiedzał żonę pomiędzy bitwami, przeżył to bardzo boleśnie, ponieważ jego temperament domagał się ciągłych kontaktów. Wyrzucał żonie w listach jej oziębłość pisząc, iż doprowadzi go ona niechybnie do choroby. Nie wiedział jednak, iż w tym samym czasie żona flirtowała z ambasadorem francuskim biskupem Bonzy oraz hetmanem Jabłonowskim. Usiłowała podobno uwieść nawet króla Michała, ale próba ta spełzła na niczym, a to ze względu na skłonności homoseksualne władcy.
   Kiedy niespodziewanie umarł Wiśniowiecki, wydawać się mogło, iż uczucie Marysieńki do męża rozgorzało na nowo. Była to wszakże z jej strony gra, mająca na celu zdopingowanie go do udziału w elekcji. Już po koronacji urodzili się synowie Aleksander i Konstanty oraz córka Teresa. Marysieńka przelała na nich całą swoją miłość, ponieważ były to dzieci królewskie, z którymi nie mógł się równać hetmański Jakub.
   Pożycie małżonków znowu poczęło szwankować i nie ożywiła go nawet wiktoria wiedeńska. Król stawał się zresztą coraz bardziej otyły i ociężały. Interesował się pszczelarstwem, astronomią, geografią. Coraz bardziej plątał się w niefortunne rozgrywki polityczne, trwoniąc swój dawny autorytet. Głównym jego celem stało się zapewnienie sukcesji najstarszemu synowi, Jakubowi. W tym celu ożenił go z Jadwigą Elżbietą, księżniczką neuburską, spokrewnioną z Habsburgami. Marysieńka żywiła jednak do niego dziwną niechęć i kiedy w 1696 roku król umarł, tknięty syfilitycznym paraliżem, rozpoczęła z synem rywalizację o tron. Zamierzała na nim zasiąść jak żona Sapiehy lub Jabłonowskiego. Ze sporu zwycięsko wyszedł jednak ten trzeci - elektor saski August II Mocny.
   Królewicz Jakub po przegranej elekcji osiadł w Oławie, a żona urodziła mu siedmioro dzieci. Prześladowało go jednak fatum Sobieskich. Dzieci umierały jedno po drugim i lat dorosłych dożyły jedynie dwie córki: Maria Karolina i Maria Klementyna.
   Młodsi synowie króla Jana III opuścili Polskę, wyjechawszy najpierw do Francji, a potem do Włoch. Prowadzili tam życie nadzwyczaj hulaszcze. W Rzymie wplątali się w słynny skandal z kurtyzaną Tollą, który dzięki Marysieńce rozsądził papież.
   Kiedy król szwedzki Karol XII zaproponował Jakubowi wysunięcie jego kandydatury przeciw Augustowi, obaj Sobiescy ruszyli na Śląsk, aby wesprzeć brata podczas elekcji. Pod Wrocławiem zostali pojmani przez wojska saskie i trzy lata spędzili w twierdzy Knigstein. Zamiast Jakuba do elekcji stanął Stanisław Leszczyński.
   Obaj królewicze po odzyskaniu wolności powrócili do Włoch, gdzie przebywała ich matka. Aleksander wkrótce zachorował i umarł. Kazał pochować się w habicie kapucyna, co zrodziło legendę, iż ostatnie lata swego życia spędził w klasztorze. Drugi syn, Konstanty, ku zgorszeniu rodziny ożenił się z damą dworu księżnej neuburskiej, panną Wessel. Małżeństwo to wkrótce rozpadło się i Konstanty zmarł bezpotomnie.
   Największą karierę zrobiła córka Sobieskiego Teresa, wydana za mąż za elektora bawarskiego Maksymiliana Emanuela. Jej syn, Karol Albert, został nawet na krótko cesarzem, a wnuczka, Maria Walpurgis, znana ze swego bujnego życia erotycznego, poślubiła syna Augusta III, króla Polski.
   Najstarszy syn, Jakub, zdziwaczał. Tułał się po różnych krajach, zajmował się magią i kabalistyką. Popadł w dewocję i, tak jak jego ciotka Katarzyna, słuchał trzech mszy dziennie. Swego życia dokonał w rodzinnej Żółkwi.
   Jedna z jego córek, Maria Karolina, poślubiła księcia de Bouillon, a druga, Maria Klementyna, została żoną Jakuba Stuarta, syna wygnanego króla Anglii. Wnuk Jakuba i prawnuk króla Jana, Karol, usiłował nawet odzyskać tron angielski, ale został pobity i tułał się później po Europie. Rozpił się, nabrał libertyńskich obyczajów i maltretował swą żonę hrabinę Albany, która na skutek tego związała się z włoskim poetą Alfierim. Młodszy syn Marii Klementyny został duchownym i uzyskał kapelusz kardynalski. Nawiązał tym samym do tradycji swego dziada markiza d'Arquien. Umierał już w początkach XIX wieku, kazawszy tytułować się aż do swej śmierci - Henrykiem IX, królem Anglii i Szkocji.
   W ten sposób zakończyły się burzliwe dzieje rodu Sobieskich, który - zdziesiątkowany przez kiłę, wzburzany intrygami Marii Kazimiery i bezwolnym postępowaniem króla Jana III - nie potrafił stworzyć w Polsce nowej, królewskiej dynastii, chociaż miał wszelkie dane ku temu.

Powyższy tekst pochodzi z książki "Monarsze sekrety" autorstwa Jerzego Jankowskiego i zamieszczony został na stronie www.warownia.pl za zgodą wydawnictwa Toporzeł. Dalsze rozpowszechnianie, kopiowanie i przetwarzanie zabronione.

 «« do bram Lochów 

 «« spis 

  krok wstecz 

  © Xezaar